W skrócie
Jeżeli rodzic odrzuci spadek, jego małoletnie dziecko może zostać powołane do dziedziczenia w jego miejsce. Od 15 listopada 2023 r. w części typowych sytuacji rodzice mogą odrzucić taki spadek w imieniu dziecka bez wcześniejszej zgody sądu. Nie oznacza to jednak, że zgoda sądu nie jest już nigdy potrzebna.
Uproszczenie działa tylko przy spełnieniu warunków ustawowych, m.in. gdy dziecko dziedziczy wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, rodzice są zgodni, a inni zstępni rodziców tego dziecka również odrzucają spadek.
Dlaczego dziecko zaczyna dziedziczyć po odrzuceniu przez rodzica
Osoba, która odrzuca spadek, jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku.
Jeżeli więc np. syn zmarłego odrzuca spadek, jego własne dzieci mogą wejść w jego miejsce.
To najczęstszy moment, w którym rodzice odkrywają, że ich decyzja nie zakończyła sprawy — tylko przesunęła dziedziczenie na kolejne pokolenie.
Co zmieniło się od 15 listopada 2023 r.
Wcześniej odrzucenie spadku w imieniu małoletniego co do zasady wymagało uzyskania zgody sądu opiekuńczego.
Po zmianie przepisów w typowym łańcuchu odrzucenia spadku możliwe jest złożenie oświadczenia bez takiego zezwolenia, jeśli spełnione są warunki wskazane w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.
To uproszczenie, ale nie „likwidacja sądu w każdej sprawie małoletniego”.
Kiedy można odrzucić bez zgody sądu
Uproszczony tryb może znaleźć zastosowanie, gdy:
- dziecko zostało powołane do spadku dlatego, że wcześniej odrzucił go jego rodzic,
- rodzic składający oświadczenie ma odpowiednią władzę rodzicielską,
- drugi rodzic mający władzę rodzicielską zgadza się na odrzucenie albo rodzice działają wspólnie,
- inni zstępni rodziców tego dziecka również odrzucają spadek.
Oświadczenia w tym zakresie składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za fałszywe oświadczenie.
Kiedy sąd nadal może być potrzebny
Zezwolenie może być wymagane m.in. wtedy, gdy:
- rodzice nie są zgodni,
- sytuacja dziecka nie wynika z typowego odrzucenia spadku przez rodzica,
- inni zstępni nie odrzucają spadku,
- zachodzą inne okoliczności powodujące, że czynność przekracza zwykły zarząd majątkiem dziecka i nie mieści się w ustawowym wyjątku.
Jeżeli sprawa jest nietypowa, nie próbuj na siłę dopasować jej do uproszczonego trybu.
Co zrobić krok po kroku
1. Najpierw ustal, kiedy dziecko zostało powołane do spadku
Najczęściej następuje to po odrzuceniu spadku przez rodzica.
Ta data jest ważna dla terminu na oświadczenie w imieniu dziecka.
2. Sprawdź sytuację wszystkich zstępnych
Jeżeli masz więcej dzieci, pełnoletnie dzieci albo inne osoby z tej gałęzi dziedziczenia, ustal, kto również został powołany.
Uproszczony tryb wiąże się z tym, jak zachowują się inni zstępni.
3. Ustal zgodę drugiego rodzica
Jeżeli drugi rodzic ma władzę rodzicielską w tym zakresie, potrzebna jest jego zgoda albo wspólne działanie.
Brak porozumienia może oznaczać konieczność udziału sądu.
4. Ustal, czy wymagane jest zezwolenie
Jeżeli masz jakąkolwiek wątpliwość, skonsultuj kancelarię notarialną lub sąd przed złożeniem oświadczenia.
Nie ryzykuj nieważności czynności tylko dlatego, że w internecie przeczytałeś, że „od 2023 sąd nie jest potrzebny”.
5. Złóż oświadczenie w imieniu dziecka
Oświadczenie można złożyć w przewidzianym prawem trybie.
Rodzic składa wtedy także wymagane oświadczenia dotyczące m.in. władzy rodzicielskiej, zgody drugiego rodzica i wcześniejszego odrzucenia spadku.
6. Zachowaj dokumenty
Przechowuj:
- własne oświadczenie o odrzuceniu spadku,
- dokument złożony w imieniu dziecka,
- zgodę lub udział drugiego rodzica,
- ewentualne postanowienie sądu,
- dokumenty potwierdzające daty.
Termin
Dziecko ma własny termin związany z momentem, w którym zostało powołane do spadku.
Po zmianach z 2023 r. przepisy dodatkowo przewidują, że jeżeli do złożenia oświadczenia potrzebne jest zezwolenie sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas postępowania o zezwolenie.
To istotna ochrona, ale nie powód, by odkładać wniosek. Najlepiej rozpocząć procedurę możliwie szybko.
Przykład
Dziadek pozostawia znaczne długi. Jego syn odrzuca spadek. Syn ma dwoje dzieci: 17-letnie i 8-letnie.
Po odrzuceniu przez ojca oboje dzieci mogą zostać powołane do dziedziczenia. Rodzice muszą więc przeanalizować sytuację każdego dziecka. Jeżeli spełnione są warunki ustawowego uproszczenia, odrzucenie w imieniu małoletnich może nie wymagać wcześniejszego zezwolenia sądu.
Jeżeli jednak rodzice nie są zgodni albo sytuacja odbiega od ustawowego schematu, potrzebna może być ścieżka sądowa.
Najczęstsze błędy
- przekonanie, że odrzucenie przez rodzica automatycznie obejmuje dzieci,
- założenie, że po 2023 r. sąd nigdy nie jest potrzebny,
- brak sprawdzenia sytuacji pełnoletniego rodzeństwa dziecka,
- brak zgody drugiego rodzica,
- przegapienie odrębnego terminu dziecka,
- składanie nieprawdziwych oświadczeń o sytuacji rodzinnej.
Najczęstsze pytania
Czy po odrzuceniu spadku przeze mnie muszę coś robić za dziecko?
Jeżeli dziecko wchodzi do dziedziczenia w Twoje miejsce — tak, jego sytuację trzeba rozwiązać osobno.
Czy zawsze potrzebna jest zgoda sądu?
Nie. Od 15 listopada 2023 r. istnieje ustawowy wyjątek pozwalający w części typowych sytuacji odrzucić spadek bez wcześniejszego zezwolenia.
Czy potrzebna jest zgoda drugiego rodzica?
Jeżeli ma władzę rodzicielską w tym zakresie, uproszczony tryb wymaga jego zgody albo wspólnego działania.
Czy termin dziecka liczy się od dnia śmierci?
Niekoniecznie. Jeżeli dziecko zaczyna dziedziczyć wskutek odrzucenia przez rodzica, znaczenie ma późniejszy moment powołania.
Co jeśli rodzice się nie zgadzają?
Wtedy może być potrzebne rozstrzygnięcie sądu.
Co dalej
Najpierw przeczytaj Odrzucenie spadku. Jeżeli rozważasz alternatywę, sprawdź Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.